GENERO DE LOS SUSTANTIVOS ANIMADOS

PREFIJO okich / siua
okich (macho)(masculino)
siua (hembra) (femenino)
Ejemplo:
PITSOTL (puerco)
  • okichpitsotl (perco)

  • siuapitsotl (puerca)

sufijo + mej
CHICHI-----------------------------------CHICHIMEJ
(PERRO) (PERROS)
TOTOTL-----------------------------------TOTOTLMEJ
(PAJARO) (PAJAROS)
KOATL------------------------------------KOAMEJ
(CULEBRA) (CULEBRAS)
KOAPELECH-----------------------------KOAPELECHMEJ
(GALLO) (GALLOS)

POSESION DE SUSTANTIVOS

  • NA (MI)

  • MO (TU)

Ejemplo:

mo piyo (tu pollo)

  • I (SU DE EL)

Ejemplo:

i piyo (su pollo)

  • TO (NUESTRO)

Ejemplo:

to piyo (nuestro pollo)

  • INMO (SUYO DE USTEDES)

Ejemplo:

inmo poyo (el pollo de ustedes)

  • ININ (SUYO DE ELLOS)

Ejemplo:

inin piyo (el pollo de ellos)

SUSTANTIVOS ANIMADOS



EJEMPLOS:

  • PIYO....................................POLLO
  • MISTO................................GATO
  • TOPITSI.............................LAGARTIJA
  • PAPALOTL........................MARIPOSA
  • SAYOLI..............................MOSCA
  • MOYOTL...........................ZANCUDO
  • TOTOLL............................PAJARO
  • KOUATL............................CULEBRA

SUSTANTIVOS INANIMADOS

EJEMPLOS:

  • SOPELATL.............CAFE
  • TLAKUALI.............COMIDA
  • KOMITL.................OLLA
  • CAXITL..................CAJETE
  • LEMETE................BOTELLA
  • TSONTETOMITL.......ALMOHADA
  • VINO............................AGUARDIENTE
  • TLAILI........................TRAGO
  • ATOLL.........................ATOLE

SUSTITUCIONES

.-Notata kichijki

Noinki kichijki.
Nomimi kichijki.
Nopipi kichijki.
Nonana kichijki.
Noaui kichijki.
Nomechinki kichijki.
Nocisnana kichijki.
Nonotiona kichijki.
Notiotat kichijki.
Nocistata kichijki.

.-Tlajke iotoka motata?

Tlajke itoka nomimi?
Tlajke itoka nopipi?
Tlajke itoka nonana?
Tlajke itoka cisnana?
Tlajke itoke tiona?
Tlajke itoka inki?
Tlajke itoka notlayi?
Tlajke itoka notiokone?
Tlajke itoka tioinke?
Tlajke itioka cistata?

.-Kuajkuatsi mocha

Kuajkuatsi tomisto.
Kuajkuatsi nopiyo.
Kuajkuatsi moinki.
Kuajkuatsi ipapalotlmej.
Kuajkuatsi nochichi.
Kuajkuatsi tokoapelechmej.
Kuajkuatsi mototollmej.
Kuajkuatsi inintopitsi.
Kuajkuatsi nokouatl.

.-Ajuiyak mopantsi.

Ajuiyak moene.
Ajuiyak moetix.
Ajuiyak mootonlalax.
Ajuiyak moetl.
Ajuiyak molalax.
Ajuiyak motamalli.
Ajuiyak mooctli.
Ajuiyak motlaxcalli.
Ajuiyak mopozolatl.
Ajuiyak motzopelic.

TOPONIMIAS

Asquel (M) 'hormiga pequeña' (āskā-tl)
Ayote (G) (ā-yō-tl)
Cacomixtle (G)
Chapulínes (G) (chapol-in)
Chichicuilote (M)
Coyote (G) (coyō-tl)
Escamoles
Guajolote (M) (wueh-xōlō-tl)
huitlacoche (M)
mapache (G) (māpach-in)
moyote (M) 'mosquito'
Ocelote (G) (ōsēlō-tl)
Papalote (M) (papalō-tl)
Quetzal (G) (ketsa-l-li)
Tecolote (M) (tekolō-tl)
Tepezcuintle (G) (tepē-itskwīn-tli)
Teporingo (G)
Tlacuache (G) (tlakwā-tzin)
Totola (M) (tōtol-in / tōtō-tl)
Xoloitzcuintle (G) (xōlō-itskwīn-tli)
Zopilote (G) (sopilo-tl)
§ Frutos y similares
Aguacate (āwaka-tl 'testículo')
Cacao (kakawa-tl)
Cacahuate
Camote (kamoh-tli)
Chayote (chayoh-tli)
Chile (chīl-li)
Ejote
Elote (ēlō-tl)
Epazote (epasō-tl)
Mesquite (miski-tl)
Nopal
Tejocote (te-xoco-tl)
Jitomate/Tomate (xīx-toma-tl / toma-tl)
§ Plantas
Ahuehuete (ā-wēweh-tl)
Ocote (M) (ōko-tl)
Zacate (M) (saka-tl)
§ Comida y Bebida [editar]
Atole (a-tōl-li)
Capulín (kapol-in)
Chocolate (chokolā-tl)
Chicle (tsik-tli)
Chipotle
Guacamole
Huarache
Huauzontle (Wāw-tson-tli)
Huitlacoche
Jitomate (xīx-toma-tl)
Jocoque
Mezcal
Mole (mōl-li)
Nanche
Nixtamal (nex-tamal-li)
Olote (yōl-lō-tl)
Pinole (pinol-li)
Pulque
Tamal (tamal-li)
Tequila
Tlacoyo
Tlayuda
Xoconostle
Apapachar (M) ([pā]pachoā 'acariciar')
Ayate (āyā-tl)
Azteca (G) (asteka 'oriundo de Aztlán')
Cacle (M) (kak-tli 'zapato')
Canica
Chapopote / Chapapote (M/X) (chapopoh-tli)
Copal (kopal-li)
Chinampa (chinām-pan)
Comal (koma-tl)
Cuate
Escuincle (M) (itskwīn-tli)
Gachupín (M) (Ka(k)-chopīn 'español (despectivamente)', (literalmente: 'que usa zapatos')
Guachinango/Huachinango
Huarache (M)
Huipil (M)
Hule (G)
Itacalte (M) ('mochila, provisión' (ī-tlaka-tl)
Jacal
Jícara
Malacate (malaka-tl)
Mecate (meka-tl)
Metate (meta-tl)
Milpa (M) (mīl-pa[n])
Mitote
Molcajete (M)
Paliacate (M)
Pepenar
Petaca (G)
Petate (G)
Peyote
Piocha
Popote (M)
Tepalcate (M) ( 'vasija de barro')
Tianguis (M) (tiankis)
Tiza (X) 'gis' (tiza-tl)
Tocayo (toca-yō-tl)
Tlapalería (M) ( 'tienda de pintura y herramientas').
Zacate (M) 'hierba'
Zoquete (G) (soki-tl 'sucio, tonto').